DRUGI OBIEG
Sobota, 14 listopada 2026

1.
5 lat temu
Różne są metody przywiedzenia człowieka do szaleństwa. Na przykład postawić norweskiego policjanta na Piazza Venezia w Rzymie, żeby kierował ruchem. Kwadrans i gość idzie w kaftan.
Inna metoda to zaprosić panią Kaję G. z panem Przemysławem Cz. do Edynburga, gdzie Castleview Primary School, czyli Szkoła Podstawowa Z widokiem na Zamek, poprosiła uczniów, by do szkoły przyszli w spódnicach. „Chcemy promować równość płci bez żadnych genderowych stereotypów” – zadeklarowała dyrekcja. I chłopcy przyszli. „Ubrania nie mają płci, wszyscy powinniśmy mieć swobodę wyrażania się, jak chcemy” – napisali nauczyciele do rodziców. Po kwadransie oni też w kaftan, przywiązani jedno do drugiego, mocno, bardzo mocno.
Wcześniej coś podobnego wydarzyło się w szkole pod wezwaniem Maryi Panny z Sacedón w Valladolid w Hiszpanii, gdzie 15-letni uczeń Mikel Gómez został wyrzucony (i zmuszony do wizyty u psychologa) za to, że przyszedł na zajęcia w spódnicy, twierdząc, że nie zgadza się ze swoją płcią. Wtedy wielu kolegów z klasy i nauczycieli, na znak solidarności, też przyszło do szkoły w spódnicach. „Szkoła powinna uczyć szacunku dla różnorodności, powinna być miejscem, gdzie się edukuje do tolerancji” - napisał jeden z nauczycieli na portalu społecznościowych. Hasłem szkoły Maryi Panny z Sacedón stało się: „Ubieraj się jak chcesz”.

Chłopaki w spódniczkach w Castleview Primary School w Edynburgu.


2.
10 lat temu
Po pierwsze: morze.
Zaniepokojonych moim wczorajszym wpisem pragnę uspokoić: było. Już o świcie okazało się, że w nocnej czarnej dziurze była woda. Słona. I nieco bardziej gorzka od ostatniego razu, kiedy ją próbowałem, bo doszło prawie dwa tysiące ciał ludzi, którzy w niej utonęli, usiłując podczas ucieczki od wojny i nędzy przedostać się do (jeszcze) spokojnej i (jeszcze) pełnej dobrobytu Europy.
Słońce, jak wiadomo, ignoruje i żywych, i martwych i przegląda się w wodzie nie dbając o ich losy. Nim na dobre wzeszło woda miała kolor mleka, niebo podobnie, więc nie bardzo było wiadomo, po czym pływały łódeczki rybackie, to wyłaniające się, to znikające w tumanie. Pływały w kółko, ciągnąc sieci. Zrobiło mi się żal ryb, ale potem pomyślałem, że wieczorem pewnie jedną z nich spałaszuję i poczułem się głupio: taki ze mnie wstrętny hipokryta. Potem zrobiło mi się jeszcze bardziej żal utopionych istot ludzkich. Oto złożona i krótkotrwała natura zachwytu.

Po drugie: powietrze.
Nic mi nie wiadomo, by okolice Neapolu wyłączono spod jurysdykcji krajowej i unijnej, a jednak, kiedy się minie Casertę (kiep, kto nie zwiedzał pałacu królewskiego i średniowiecznego miasta), zaczyna się łapać powietrze, jak wspomniane ryby, bo katalizator to najwyraźniej wynalazek tu nie znany, podobnie jak filtry na kominach fabryk i rafinerii. To jakiś kataklizm, to się ciągnie przez dziesiątki kilometrów. Może kiedy natura przypomni sobie, że jest listopad i trochę powieje, sytuacja się poprawi. Tj. nieczystości zostaną przeniesione w inne miejsce, dostaną się do płuc dzieci w innych częściach Europy i świata. O czym warto pamiętać, kiedy geniusze, na których Państwo głosowali będą wypowiadać pakt o ochronie środowiska i redukcji trujących wyziewów.

Po trzecie: droga.
Zaryzykowałbym, że najpiękniejsza na świecie, ale cóż ja wiem o świecie? Może gdzieś są jakieś piękniejsze, ale ja nie znam. Wykuta w skale sięgającej 1100 m n.p.m., kipiel po prawej, niebotyczność po lewej, nie liczyłem dokładnie, ale na 38 km jest co najmniej milion zakrętów, od najzwyklejszych, 90-stopniowych, do prawdziwych pętelek, 359 stopni co najmniej. Przylepione do skał domy, a do domów przylepione kolorowe kwiaty, którym nikt nie powiedział, że jest późna jesień i pora umierać.
Na takiej drodze, jak z Sorrento do Maiori odkrywa się co to jest przyjemność z prowadzenia samochodu, pod warunkiem, że samochód jest dobry, ale mnie się trafił, niestety, taki, który nawet cystersa doprowadziłby do białej gorączki: najbardziej absurdalna skrzynia biegów, z jaką miałem do czynienia, czyli fièrement fabriqué par la Peugeot coś, co hamuje przed każdą zmianą biegu, której dokonuje z hałasem, jaką wydawały zwrotnice kolejowe za Gomułki. Na takiej drodze, jak z Sorrento do Maiori jeszcze bardziej żal, że jakiś barbarzyńca to wszystko zniszczy. Może Wezuwiusz? Może afrykańska płyta tektoniczna? Ale najpewniej moi bliźni.

Po czwarte: Tahar Ben Jelloun.
Towarzyszył mi przez całą drogę powrotną, bo tutaj Radio Tre jest tym, czym Dwójka w Polsce, czyli przerażająco przegadaną stacją radiową, poświęconą kulturze i sztuce. A ponieważ ten genialny Marokańczyk jest właśnie we Włoszech, to zrobiono z nim długi, mądry wywiad. „Po czym poznać fanatyka religijnego” – zapytał sam siebie. I sam sobie udzielił odpowiedzi: „Po stosunku do kobiet, przemocy wobec nich i życia płciowego. Każdy fanatyk ma na tym punkcie obsesję”.
Voilà: Je vous donne Tahar Ben Jelloun. Prenez le mot d’un génie et allez avec eux par le monde. Weźcie te słowa geniusza i idźcie z nimi w świat.

Po piąte: nieważkość.
Moje słowa są nieważkie. Moje słowa nic nie ważą. Nie znaczą, nie zamieniają się w czyny, pewnie nie zamieniają się nawet w myśli. Boli, ale co zrobić. Lata tamu stanąłem tam, gdzie, jak sądzę, powinienem był stanąć i mówię słowa, które, jak sądzę, powinienem był mówić. I nic. Wzbudzam jakieś drgania, odbierane są przez membrany ludzkich uszu… I nic. Gdybym mógł się chociaż przebić z moim przekonaniem, że jeśli coś strasznego wydarzyło się gdzie indziej, może wydarzyć się i u nas, nie ma żadnego powodu, dla którego nie miałoby się wydarzyć. To takie oczywiste: fanatycy, zwłaszcza religijni, ale ideologiczni też (bo wszak ideologie to religie ateistów) czynią światu i ludziom straszliwe szkody. Codziennie mówią o tym w mediach. A w ludzkich mózgach informacja ta jest natychmiast klasyfikowana do szufladki z napisem „to gdzieś daleko, to mnie nie dotyczy”. Szufladka – szuuuup! – zamyka się i po kłopocie. Tahar Ben Jelloun wie, o czym mówi. Ostrzega przed fanatykami. A Państwo oddali właśnie władzę nad nami fanatykom. Więc dlaczego miałoby się u nas nie przydarzyć żadna z tych okropności, które dotychczas klasyfikowaliśmy jako „to gdzieś daleko, to nas nie dotyczy”?

Po szóste: listopad.
Jest słońce, jest ciepło (przynajmniej w dzień), jest pięknie, ale jest jesienna mgiełka, więc z filmowania nici. To jest wychodzą bardzo piękne zdjęcia, ale dziwnie impresjonistyczne, jak z Turnera, a filmu z tego nie wykręcisz. Więc może i dobrze, że zapomniałem w domu ładowarki do baterii?

Zasłaniać też trzeba umieć!


Pobudka, wstaje dzień!


Z czego słynie Costiera Amalfitana? Z tego…


… I z tego.


Mój ulubiony widok z okien knajpuni, kiedy jem spaghetti alle vongole.


Moja ulubiona temperatura w listopadzie.


3.
11 lat temu
Po pierwsze: ptaki.
Już zapomniałem. jak to jest. W Warszawie mi nie śpiewają. A tu w Rzymie, o 4.30 obudziło mnie świergotanie, jakieś takie delikatne, taki ptasi hymn na cześć świtu. Potem ton się zmienił: obudziły się rybitwy: wielkie, białe, wrzaskliwe, chuligańskie i bezczelne. Mają za nic ludzi i inne ptaki. Ich wrzaski są jak ironiczny, trochę pogardliwy śmiech. Inne ptaki milczą, zastraszone. Niektórzy pamiętają jeszcze męczeńską śmierć gołębi, wypuszczonych przez papieża na znak pokoju. Ale pokoju coraz mniej, przemoc triumfuje. I to koniec wiadomości ze świata ptaków.

Po drugie: wyszły obie książki.
Ich lektura mrozi serce, ale watykańska kopuła stoi niewzruszona, wiem, bo widziałem. Jedyny efekt to trzy krótkie deszcze z bezchmurnego nieba. No i jak zwykle w takich sytuacjach klienci w barach podzielili się na dwie partie: jedni mówią, że to były łzy aniołków, drudzy, że aniołki to olewają.
Okazuje się, że afery finansowe, robienie papieżowi wbrew przez wysokich przedstawicieli hierarchii to też był jednodniowy news, news z przedednia wydarzenia. Tak samo było z pilotowanym ewidentnie zza Spiżowej Bramy "newsem" o guzie w mózgu papieża Franciszka: "czyż można mieć zaufanie do kogoś, kto ma kuku na muniu"? Tak samo było z kurią generalną Karmelitów Bosych, przekształconą w dom schadzek dla gejów. To żyło jeden - dwa dni and the life goes on.
Gdybym dostał po dolarze za wysłuchanie każdego "żeby oni mu tylko czegoś nie zrobili", to miałbym dzisiaj ze 40 dolarów.

Po trzecie: z daleka wszystko wygląda ładniej.
Okazuje się, że można z zadziwiającą łatwością zapomnieć, dlaczego Rzym to piekło na ziemi. Wystarczy kilka godzin, by przypomnieć sobie wszystkie po kolei powody, dla których tego cudownego, przerażającego miasta nienawidzę. Od świtu do popołudnia nie odpocząłem ani sekundy, a załatwiłem żałośnie mało. 90% mojego czasu zajęło podziwianie zderzaka poprzedzającego mnie samochodu. Doprowadzony do desperacji świadomie (nie pierwszy raz zresztą) zdecydowałem się wjechać do centrum, a to automatycznie oznacza drakoński mandat. Nie można, jak w innych miastach, zapłacić congestion tax, nie można załatwić sobie jednorazowego, tymczasowego pozwolenia na wjazd, choć byś miał życiową potrzebę, musiał jechać ratować umierającego przyjaciela; nie ma dyskusji. Nie: tylko zamożni mieszkańcy centrum i doskonale ustosunkowani ludzie pracujący w instytucjach centralnych zlokalizowanych w centrum (a w centrum mieszczą się praktycznie wszystkie). Ale nie ma po co wjeżdżać samochodem do centrum: nie znajdziesz parkingu, nie ma takiej możliwości, nie ma parkingów publicznych, choćby za horrendalne pieniądze. Samochody nie są tu dobrodziejstwem, są przekleństwem. Uwięzieni w nagrzanych, stalowych pudłach ludzie nienawidzą innych ludzi, stojących im na drodze w tak samo nagrzanych, innych stalowych pudlach. Rzym, to miasto, w którym ludzie się nienawidzą: są do tego zmuszeni, ale przychodzi im to łatwo. Och, jak mnie irytują ludzie, narzekający na Warszawę!

Po czwarte: morze.
Nie da mi się bez niego żyć. Nie wiem, jak wygląda głód narkotykowy, ale mam coś podobnego z morzem. No i jestem. Pojechałem. dojechałem. Stanąłem na wysokim klifie, a pod nogami ziała na mnie ogromna, czarna dziura. Mówi się, że w nocy każda kotka bura. A co dopiero morze! W nocy nie ma w sobie nic z tego, co mnie do niego ciągnie. Stoję na klifie, wiem, że tam jest, czarne, jak śmierć. Jeden krok... Ale skąd właściwie ja to wiem? Nie widzę go i nie słyszę, więc może go nie ma? Tak jak nie ma upadającego drzewa w środku puszczy, kiedy nikt nie asystuje przy jego upadku.

Po piąte: wino.
Jestem w ojczyźnie wyżerki, celebrowania jedzenia, gotowania i jedzenia jako sposobu na życie, na celebrowanie życia, na jego spełnienie. A trafiłem do miejsca, w którym podali mi byle co, pewnie dlatego, że Napoli grało z jakimś skandynawskim klubem, strzelało gola za golem i kucharze nie mieli głowy do garnków. Ale to, co mi podali w kieliszku! Coś czerwonego i musującego, co nazywali winem, chociaż nim nie było! A ponieważ blat stołu okazał się nie być przymocowany do nóg, to świństwo zamiast do mojego żołądka trafiło na moje jasne spodnie. Drogie Włochy, jak się nie zrehabilitujecie, to z nami koniec!

Po szóste: Polska.
Zaczęło się. Miodowe ćwierćwiecze is over. Znajomi dziennikarze zadają mi to samo pytanie: co się stało? Dlaczego Polacy głosowali tak głupio? Jakie są przyczyny tego nagłego szaleństwa całego narodu? Wiłem się, jak robak na widelcu, wymyślałem coraz to nowe tłumaczenia, ale nie przekonałem nikogo. Może dlatego, że sam nie wiem. Bo pytanie na dzisiaj już nie brzmi „Co z tą Polską”?, ale „co z tymi Polakami”?


4.
11 lat temu
Po pierwsze: pamięć.
Dojechaliśmy do Neapolu po 40 z górą godzinach podróży pociągiem z Warszawy via Wiedeń. Była 3.30 w nocy, a im bliżej równika, tym dnie i noce zbliżają się do ideału 12 godzin. Obce miasto, noc, zmęczenie, dezorientacja, rozpacz. W kieszeni śmieszne grosze: 2 x gierkowe 10$; w perspektywie miesiąc wakacji. Gdzieś w tym nieznanym, gorącym w lipcową noc mieście czekał na nas znajomy, gdzieś był jakiś dom, który miał otworzyć przed nami drzwi i dać nam schronienie, wypoczynek i pożywienie. Jak się tam dostać? Autobusy nie kursują, do automatów telefonicznych trzeba mieć żeton, ale nikt nie rozmieni, bo wszystko zamknięte… Przypałętał się jakiś jegomość:
- Taxi?
– Nie mamy pieniędzy.
- Dajcie, co możecie.
- Możemy dać 5 tysięcy lirów (1/4 całego naszego 20-dolarowego bogactwa).
- W porządku.
Wsadził nas do jakiegoś gruchota i runął w uliczki Neapolu. Zzielenieliśmy po 15 sekundach. Jechał jak kamikaze wąskimi uliczkami, wyłożonymi ledwo wygładzonymi płytami z lawy, a my kurczowo zaciskaliśmy dłonie na rączkach tylnych drzwi: pasy bezpieczeństwa jeszcze wówczas nie były we Włoszech znane!
Nie znał ulicy, więc zatrzymał się koło jakiegoś policjanta na motorze. Życzliwy światu glina rzucił tylko: „jedźcie za mną” i dał kopa w swoje Moto Guzzi. Odetchnęliśmy z ulgą: przy policjancie nie będzie miał odwagi łamać przepisów!
Niedoczekanie nasze: policjant na początek przejechał dwa skrzyżowania na czerwonym, potem wjechał w kilka jednokierunkowych pod prąd, a wszystko odbywało się ze znacznie większą prędkością niż wcześniej, bo policjant wiedział, gdzie jechać.

Po drugie: jak Kuba Bogu.
Z pewną Schadenfreude patrzyłem w lusterku na twarze odwiedzających mnie polskich (i nie tylko) znajomych, których obwoziłem później przez lata po Rzymie. Też zielenieli po 15 sekundach, też trzymali kurczowo rączek na drzwiach, nerwowo macali za wprowadzonymi tymczasem do wyposażenia pasami bezpieczeństwa. Postępowałem zgodzie z zasadą: jedź szybciej niż reszta, będziesz miał problem tylko z tym, co przed tobą, a nie za albo obok. Przez 30 lat parę niewartych wzmianki stłuczek, w połowie z mojej, w połowie z cudzej winy: normalka w tym pandemonium.
Ale do Neapolu zawsze podchodziłem z respektem. Zapuszczałem się tam tylko ze wszystkimi zmysłami wyostrzonymi jak przedwojenna brzytwa. I, kiedy nie trzeba, unikałem. Dwa razy tylko jeździło mi się po Neapolu cudownie: raz zamknięto całe centrum z okazji pierwszego G8 (właściwie G7 i ½, bo Rosję do tego szacownego grona dopuszczono na pół gwizdka) i raz z okazji ONZ-owskiego szczytu w sprawie zorganizowanej przestępczości (jednej z sesji miał przewodniczyć Włodzimierz Cimoszewicz, ale nie przewodniczył, bo był z żoną na zakupach). Ja miałem przepustkę i jeździłem jak sam pan hrabia; ulice puste i salutujący policjanci. Świat należy do wybranych! Ja tam takie rzeczy miewam od święta, dla polityka to chleb codzienny.

Po trzecie: książka.
Tak, napisałem książkę o Włoszech, namówiła mnie pewna początkująca wydawczyni, która wbrew pierwszym wrażeniom okazała się (jak oni wszyscy) nieprofesjonalna i nie dysponująca ani pieniędzmi, ani umiejętnościami, niezbędnymi do wydania i wypromowania książki. Więc książka tkwi sobie w komputerze, ale to i lepiej, bo mi się nie podoba. Nie jest szczera. Gdyby była, byłaby j’accuse, manifestem rozczarowań, galimatiasem miłości i nienawiści. Zbyt dużo mojej drugiej ojczyźnie zawdzięczam, by odpłacić jej żółcią. A pisać tylko o urokach, o niepowtarzalnej spuściźnie artystycznej, o urokach natury? Po Goethem? Po Herbercie? Jeszcze znam moje miejsce we wszechświecie.

Po czwarte: Neapol.
To state of mind o wiele bardziej niż New York. To nie miasto, to religia, to obsesja, to zbiór autoreferencyjny, jak Kościół, zupełnie nieciekaw, jak to jest w dopełnieniu, czyli w reszcie świata, nie będącej Neapolem. To skrzydła, których dodaje mieszkańcom bieda i chaos, brud i cierpienie, przemoc i zbrodnia. To kompletny system filozoficzny, zamknięty dla tych, którzy nie są stąd. To poezja i muzyka jak kwiaty prosperujące na kupie nawozu. Fatalizm, do jakiego zdolny jest tyko ten, który mieszka na kraterze, dosłownie i w przenośni.

Po piąte: Międzylesie, skąd pochodzę.
Odkąd w mojej głowie pojawiły się ogniki rozumu nie miałem innego marzenia, jak tylko wyrwać się stamtąd, z owego umysłowego międzylesia, pełnego gromnic wystawianych w oknach przy każdej burzy, zawodzenia bab nad trumnami, od krzyków mojego umierającego na raka dziadka po drugiej stronie ulicy, od proboszcza, nauczycieli głupszych niż uczniowie, a z pewnością podlejszych, od niedomytego, leniwego, zapijaczonego międzylesia, leżącego gdzieś na obrzeżach prawdziwego świata, rządzącego się Rozumem, Etyką, Sztuką.
Jakże wielu Neapolitańczyków chce się wyrwać, zapomnieć o przekleństwie własnej neapolitańskości! Wyjeżdżają, unikają zwrotów dialektalnych, stają na głowie, by wyzbyć się akcentu, czasem zmieniają imiona i nazwiska, zbyt elokwentnie przykotwiczające ich do miejsca urodzenia. Inni, pozbawieni tej szansy, ze swojej neapolitańskości czynią sztandar, powód do dumy, system, jak twierdzą, jedynych w swoim rodzaju wartości…
Nieszczęśni: świat jest niezmienny, ludzie są niezmienni, wartości i antywartości wszędzie takie same, ale w ciasnocie i zaduchu swoich rozumków tego nie wiedzą.
Caelum, non animum mutant, qui trans mare currunt…

Po szóste: krzyki i szepty.
Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Florencji (43 lata temu [54 dziś]), ugoszczono mnie w mieszkaniu, stojącym przy ruchliwej ulicy. Upały, jakich nie znałem, a więc okno otwarte a dla przybysza z sennego Międzylesia, gdzie jeszcze wyskakiwano na ulicę, oglądać przejeżdżające 5 razy dziennie samochody, ten poziom hałasu był nie do zniesienia. „Przyzwyczaisz się” – mówił mój amfitrion. I miał rację. Po dwóch tygodniach przestałem zwracać uwagę na ryk z ulicy. Potem zawieziono mnie do Wenecji i nagle… Cisza tak wielka, tak bolesna, że nie mogłem zasnąć. Gapiłem się w miejsce, w którym powinien być sufit, nagle sam na sam ze sobą, ze swoimi myślami, moimi najlepszymi przyjaciółmi i moimi najgorszymi wrogami. Gdy nad ranem zmrużyłem oczy i wydawało mi się, że zasypiam, pod oknem rozległo się „pyr, pyr, pyr” jakiejś łodzi z wolno kręcącym się silnikiem. Siadłem na łóżku przerażony.
A gdyby tak napisać Tragiczną Księgę Nieprzespanych Nocy? Ktoś by to czytał?

Po siódme: wyspa.
Luís Vaz de Camões wielkim poetą był. Co więcej, poetą narodowym. Chyba nie bardzo przykładał się do studiów w Collegio des Artes w Coimbrze, uczył się to geografii, to historii, to astronomii od najlepszych profesorów wśród jezuitów i dominikanów, dzięki poparciu wuja, opata w klasztorze Świętego Krzyża i rektora uniwersytetu. Miłe mu było towarzystwo licznych kobiet; wśród jego zdobyczy (choć utracił oko podczas oblężenia Ceuty przez Maurów) była nawet siostra monarchy Manuela I Szczęśliwego. Uciekł z ojczyzny z flotą Fernão Cabrala; trafił do Goa, gdzie prędko pojął, że Horacy miał rację, więc porzucił rodaków i ruszył do Chin i Kambodży, aż wreszcie załamany i pokonany przez los i samego siebie, powrócił do Lizbony, by opublikować pisane przez kilka lat na kolanie Luisiady. Dostał za nie małe dożywocie od króla Sebastiana, ale nie zaznał spokoju, bo Sebastian poległ pod Alkazar Qebir i była to największa klęska narodowa w całej historii Portugalii. Niedługo potem na dżumę zmarł i sam Camões. Dla pokonanych i załamanych geniuszy śmierć bywa wybawieniem, dla nich na świecie żadnego schronienia.
Coś ty uczynił swoim, Camoensie,
Że po raz drugi grób twój grabarz trzęsie,
Zgłodziwszy pierwej?
W Cabo da Roca, najbardziej na zachód wysuniętym punkcie Europy stoi murek z głazów, a na nim tablica ze słowami Camoensa: Onde a terra se acaba e o mar começa... Gdzie ziemia się kończy i morze zaczyna.
Gdzie kończy się moja ziemia?
Gdzie się zaczyna moje morze?



5.

Obejrzycie sobie dla wesołości!
https://www.facebook.com/reel/4573843886161974